Waarom hebben sommige mensen een erfelijke aanleg voor kanker en anderen niet? Dat is de vraag waar moleculair bioloog dr. Richarda de Voer elke dag mee bezig is. In haar zoektocht naar antwoorden deed ze een belangrijke ontdekking: ze vond een nieuwe erfelijke aanleg voor darmkanker. Nu kan ze de volgende stap zetten. ‘We willen een test ontwikkelen, zodat we mensen met deze aanleg snel kunnen opsporen en behandelen.’

Dr. Richarda de Voer werkt op de afdeling Genetica van het Radboudumc. Hoe weet zij of iemand een erfelijke aanleg voor darmkanker heeft? De Voer: ‘Als een patiënt onder de vijftig jaar is, meerdere tumoren ontwikkelt, of als meerdere familieleden darmkanker hebben, dan vermoeden we een erfelijke aanleg. Echter, op dit moment kan slechts bij een klein gedeelte van deze patiënten die erfelijke oorzaak worden vastgesteld, bij een groot gedeelte nog niet.’

Voorzorgsmaatregelen
‘Als we die oorzaak wél weten, kunnen we vaststellen welke mensen binnen een familie een verhoogd risico hebben,’ zegt De Voer. ‘We kunnen dan op maat gesneden voorzorgsmaatregelen treffen om te voorkomen dat deze mensen kanker krijgen. Bovendien kunnen we mensen met dezelfde erfelijke oorzaken bestuderen, zodat we in de toekomst nieuwe patiënten beter en sneller kunnen herkennen en behandelen.’

Nieuwe erfelijke aanleg
Het was dan ook een belangrijk moment toen De Voer een nieuwe erfelijke aanleg voor darmkanker ontdekte. ‘Ik deed onderzoek naar patiënten die dikkedarmkanker ontwikkelden voordat ze veertig jaar waren. Ik ontdekte dat een aantal van deze patiënten mutaties hebben in genen die betrokken zijn bij de celdeling. Deze mutaties zorgen ervoor dat de celdeling slordiger verloopt dan normaal, wat leidt tot allerlei chromosoomafwijkingen in met name snel delende weefsels zoals bloed, huid en darm. Deze afwijkingen leiden niet direct tot kanker maar, omdat het zoveel cellen treft, lijken zij de kans hierop wel te verhogen.’

‘Als we de oorzaak weten, kunnen we iets dóen!’

Ontwikkelen van bloedtest
Om deze aanleg aan te kunnen tonen, wil De Voer een test ontwikkelen. ‘We gebruiken hiervoor cellen waarin we zelf precies dezelfde genetische afwijking aanbrengen. Die afwijking leidt dan tot foutjes in de celdeling met chromosoomafwijkingen als resultaat. We onderzoeken of we met behulp van een geavanceerde genetische techniek de aanwezigheid van die chromosoomafwijkingen kunnen aantonen. Zodra deze test werkt, betekent het dat we met een simpel en snel bloedonderzoek kunnen aantonen of jonge patiënten met darmkanker deze erfelijke vorm hebben. En dan kunnen we de rest van de familie helpen om kanker te voorkomen.’

Dit onderzoek is inmiddels gefinancierd.

Gerelateerd project

Onderzoekers van het Radboudumc pleiten voor het toevoegen van een vragenlijst aan het nationale bevolkingsonderzoek borstkanker. Een online vragenlijst zou vrouwen met een verhoogd familierisico op borstkanker op kunnen sporen. De resultaten van een eerste onderzoek verschenen gisteren in European Journal of Cancer.

In Nederland krijgt 1 op de 8 vrouwen borstkanker. Voor vrouwen met een erfelijke aanleg voor borstkanker, door een mutatie in één van de BReastCAncer(BRCA)-genen, kan het risico op borstkanker oplopen tot 80%. Daarnaast hebben zij tot 60% kans op eierstokkanker. Voor deze vrouwen is het dus belangrijk om de BRCA-mutatie op te sporen. Een eerste stap is het identificeren van families waar borstkanker vaker voorkomt, omdat zij wellicht een BRCA-mutatie hebben. Het bevolkingsonderzoek borstkanker bekijkt bij vrouwen tussen de 50 en 75 jaar door middel van röntgenfoto’s of zij borstkanker hebben. De nieuwe vragenlijst wil vrouwen met een hoog familierisico op het krijgen van borstkanker opsporen.

Bevolkingsonderzoek
Hoogleraar erfelijke kanker Nicoline Hoogerbrugge, hoogleraar Medische Psychologie Judith Prins en onderzoeker Arjen van Erkelens van het Radboudumc vroegen  287 vrouwen die deelnamen aan het bevolkingsonderzoek naar borstkanker een online vragenlijst in te vullen. Zij beantwoordden vragen over het voorkomen van borst- en eierstokkanker in hun familie. De uitslag van de online vragenlijst geeft aan of de vrouw geen, een matig of sterk verhoogd familierisico heeft op borstkanker. 4% van de deelnemende vrouwen bleek een sterk verhoogd familierisico op borstkanker te hebben zonder dat zij dat wisten.

Na de vragenlijst
Voor deze groep vrouwen is erfelijkheidsonderzoek beschikbaar via een klinisch geneticus na doorverwijzing van de huisarts. Niet alle vrouwen die via de vragenlijst te horen krijgen een sterk verhoogd familierisico te hebben, hebben daadwerkelijk een BRCA-mutatie. Erfelijkheidsonderzoek kan dit uitwijzen. Omdat het invullen van de vragenlijst een psychische invloed zou kunnen hebben,  bekeken de onderzoekers ook het angst- en stressniveau van de deelnemende vrouwen. Die bleken niet verhoogd direct na het invullen en twee weken later. Prins: “Het invullen van de vragenlijst maakte de vrouwen dus niet angstig of gestrest.”

Nieuwe  families met een BRCA-mutatie opsporen
Hoogerbrugge en haar collega’s hopen dat de vragenlijst opgenomen zal worden in het bevolkingsonderzoek naar borstkanker. Momenteel zijn ze in gesprek met het ministerie van VWS hierover. Hoogerbrugge: “De vragenlijst is al jaren beschikbaar als verwijstest voor artsen. Wanneer deze vragenlijst door alle Nederlandse vrouwen die voor het eerst deelnemen aan het bevolkingsonderzoek borstkanker zou gaan worden gebruikt, zouden we de komende jaren  meer dan 150 nieuwe BRCA families per jaar kunnen gaan vinden.”

Het onderzoek is uitgevoerd met toestemming van het ministerie van VWS binnen de regio Bevolkingsonderzoek Oost en gefinancierd door Pink Ribbon.

Nieuwe super-sequencer analyseert en interpreteert erfelijk materiaal ongekend snel

Het Radboudumc is het eerste Europese ziekenhuis dat gebruik gaat maken van Revolocity, de nieuwe super-sequencer van Complete Genomics. Het systeem koppelt het ongekend snel en volledig aflezen van het erfelijk materiaal aan een directe analyse van de gevonden gegevens. “Met dit nieuwe systeem kunnen we de persoonsgerichte zorg nog beter realiseren in ons academische ziekenhuis”, zegt Leon van Halder, bestuursvoorzitter van het Radboudumc.

De medische relevantie van genetische informatie neemt snel toe en we kunnen het erfelijk materiaal steeds sneller lezen (DNA sequencing). Tegelijkertijd zijn de kosten hiervan sterk gedaald. Die combinatie zorgt ervoor dat genetische analyses steeds vaker worden toegepast in de patiëntenzorg. Op basis van de genetische code van de patiënt of zijn tumor kan bijvoorbeeld worden bepaald welke medicijnen wel of niet aanslaan. Snel en betrouwbaar lezen van het erfelijk materiaal is een belangrijke stap in de overgang naar patiëntenzorg die meer op de individu is gericht.

Voorloper in genoomdiagnostiek

Als voortrekker in het gebruik van nieuwe genetische technologie in de patiëntenzorg heeft het Radboudumc een goede reputatie opgebouwd. Dat geldt zowel voor het in kaart brengen van alle eiwit-coderende genen (exoom sequencing), als het in kaart brengen van het complete erfelijke materiaal (genoom sequencing).

Joris Veltman, hoogleraar Translational Genomics aan het Radboudumc, en zijn team hebben de afgelopen jaren met publicaties in onder andere NEJM en Nature regelmatig het nieuws gehaald met ontdekkingen in de genoomdiagnostiek. Zo wisten ze via genoom sequencing bij een meerderheid van kinderen met een verstandelijke beperking de genetische oorzaak te ontrafelen.

Zinvolle informatie

De super-sequencer kan per jaar het erfelijk materiaal van minimaal 10.000 patiënten in kaart brengen en kan ook alleen naar de eiwit-coderende genen kijken. Het apparaat isoleert DNA uit bijvoorbeeld bloed of speeksel van een patiënt en analyseert dit DNA razendsnel. Het is mogelijk om speciaal in te zoomen op regio’s waar de kans op nieuwe variaties in het DNA (de novo) extra groot zijn. Alle variaties in het erfelijk materiaal, van puntmutaties tot chromosomale afwijkingen, worden betrouwbaar in kaart gebracht.

Joris Veltman, hoogleraar Translational Genomics in het Radboudumc: “Voor klinisch onderzoek in ons UMC is zo’n omvattend systeem, dat alles uitvoert van bloed tot erfelijke informatie, van grote waarde. De oplossing zoals geboden door Complete Genomics zal de invoering van complexe genetische tests in de patiëntenzorg weer een stuk makkelijker maken.” Bestuursvoorzitter van het Radboudumc, Leon van Halder: “Door de forse uitbreiding van onze exoom- en genoom sequencing zetten we weer een belangrijke stap in persoonsgerichte zorg, in onze opzet om voor elke patiënt de optimale zorg te leveren.”

Nieuw niveau

“Het Radboudumc wordt door hun verbeterde diagnostiek en therapie gezien als een voorloper in personalized healthcare”, zegt Clifford A. Reid, voorzitter van Complete Genomics. “De eigenschappen van ons nieuwe systeem Revolocity tillen de genoom en exoom sequencing naar een nieuw niveau, waardoor het Radboudumc ook weer nieuwe testen voor patiënten kan ontwikkelen.”

 

Project 1: Het aantonen van chromosomale afwijkingen middels Micro-Array in patiënten met preleukemie

Door

Dr. Marian Stevens-Kroef

Onderzoek

Het Laboratorium Tumorgenetica (LTG) verzorgt genetische diagnostiek op het gebied van de oncologie, die van belang zijn voor de adequate behandeling van de patient. Myelodysplastisch syndroom (MDS; preleukemie) is een ernstige ziekte van het beenmerg, die kan ontaarden in een acute leukemie. Met de huidige techniek om alle chromosomen te onderzoeken wordt bij zo’n 50% van de patiënten een genetische afwijking in het beenmerg aangetoond. Deze genetische afwijkingen zijn van belang voor de keuze van een passende behandeling. Met een nieuw ontwikkelde techniek, de microarray-based genomic profiling (een microfluidische chip met daarop een grote hoeveelheid spots met in elke spot een ander gen dat vastgehecht is aan de bodem van de plaat) kunnen de chromosomen in veel meer detail worden beoordeeld. In een pilot studie hebben we een vijftigtal patiënten, waarin we met de huidige techniek geen afwijkingen hebben gevonden, getest met deze nieuwe techniek voor chromosomale afwijkingen. In 15% van deze patiënten werd een nieuw type afwijking gevonden, die van belang kan zijn voor de behandeling van de patiënt. Om de betekenis van dit type afwijkingen te onderzoeken willen we de nieuwe techniek toepassen bij 200 klinisch zeer goed gekarakteriseerde MDS patiënten. We hopen dat we hiermee nog beter inzicht krijgen in de ziekte en de behandelingsopties voor de patiënten kunnen verbeteren.

Benodigd

€ 20.000

Uw bijdrage

Met uw hulp kan de genetische diagnostiek bij MDS verbeterd worden. Uiteraard houdt Marian Stevens u op de hoogte van de voortgang van haar onderzoek.

© Copyright 2018 - 2022 Radboud Oncologiefonds - Alle rechten voorbehouden | Webdesign & Realisatie door Twin Digital