‘Onze aanpak voorkomt jaarlijks een prostaatbiopsie bij 1 miljoen mannen’

24 november 2022

Na 41 jaar neemt radioloog Jelle Barentsz, hoogleraar Functionele beeldvorming, afscheid van het Radboudumc. Hij geldt wereldwijd als specialist op het gebied van prostaatkanker- en lymfeklierkankerdiagnostiek. Mede door zijn werk is er een nieuwe richtlijn vastgesteld voor MRI’s van de prostaat.

Waar ben je, terugblikkend, het meest trots op? 
‘Binnen tien jaar heb ik ervoor gezorgd dat er een wereldwijde standaard richtlijn voor prostaat-MRI werd ingevoerd. Vroeger werd bij de verdenking van prostaatkanker als eerste een biopt genomen. Maar mijn team en ik hebben de prostaat-MRI verbeterd en gestandaardiseerd, zodat je veel beter de agressieve prostaatkankers kunt ontdekken. Onze aanpak bespaart nu bij een groot deel van deze patiëntengroep stress, pijn en kans op complicaties. In Nederland wordt hierdoor bij 20.000 mannen per jaar prostaatbiopsie voorkomen en wereldwijd bij 1 miljoen mannen. Ook voorkomt het jaarlijks nog eens zo’n 125.000 onnodige prostaatoperaties.’

Wat zijn de ontwikkelingen op het gebied van lymfeklierkankerdiagnostiek? 
‘We ontwikkelden nano-MRI. Met een ijzerhoudende contrastvloeistof kun je heel kleine uitzaaiingen in de lymfeklieren aantonen. De in Amerika bedachte techniek werd ondanks miljoeneninvesteringen als mislukt beschouwd, maar we hebben met het Radboudumc alle informatie en rechten opgekocht. De contrastvloeistof wordt waarschijnlijk binnen twee jaar goedgekeurd door de European Medical Association. We brengen uitzaaiingen van minder dan 2 millimeter in beeld: geen andere techniek kan dat. Als je deze kleine uitzaaiingen kunt zien en lokaliseren, kun je ze eerder, gerichter en daarmee beter bestrijden. Ook kunnen we met nano-MRI stukjes “actieve” aderverkalking ontdekken die gaan loslaten, zodat we tijdig met antistollingsmiddelen kunnen beginnen en actieve gebieden van degeneratieve hersenziekten zoals multipele sclerose visualiseren.’

Was het moeilijk om richtlijnen rondom prostaatkankerdiagnostiek aan te passen?
‘Ik heb flink lopen duwen en trekken om mensen wakker te schudden, om duidelijk te maken dat het anders moest. Na verloop van jaren kreeg ik daarvoor wel de credits. Zo ontving ik als eerste niet-uroloog de prestigieuze EAU Innovators in Urology Award. En de afgelopen jaren mocht ik nog meer prijzen en eervolle benoemingen aanvaarden. Mijn publicaties over de prostaat-MRI standaard en nano-MRI staan in de top van meest geciteerde wetenschappelijke artikelen. En radiologie van het Radboudumc is binnen dit vakgebied de onbetwiste nummer 1 van de wereld, terwijl we als umc op de algemene wereldranglijst vierde staan.’ 

Op 24 november is je afscheidssymposium. Wat zijn je plannen daarna?
‘We kunnen de zorg goedkoper maken, want veel zorggelden gaan naar onnodige behandelingen in plaats van naar kosteneffectieve diagnostiek. Daar gaan we het tijdens het symposium over hebben. Na mijn afscheid ga ik door als adviseur. Verder krijg ik meer tijd voor hobby’s zoals fotografie. Ja, ook weer beeldvorming. Ik hoop dat mensen van mijn foto’s genieten. Ik neem het serieus, probeer me ook wel te onderscheiden.’  

Heb je nog een laatste opmerking? 
‘Aan alle mannen wil ik zeggen: ‘Praat niet te laat over je prostaat!’’

Patiënten krijgen na vele jaren onzekerheid de juiste diagnose

Een nieuwe techniek om DNA te analyseren toont aan dat een groep patiënten toch een erfelijke vorm van darmkanker heeft, blijkt uit onderzoek van het Radboudumc. Gangbare DNA-analyse kon dit niet aantonen. Het stellen van de juiste diagnose verbetert de behandeling en controle van patiënten. Verder kunnen hun familieleden gericht getest worden op een verhoogd risico voor deze vorm van kanker.

Met 13.000 nieuw gevallen per jaar is darmkanker één van de meest voorkomende vormen van kanker. Vijf procent van alle darmkankers is erfelijk. Meestal gaat het hierbij om het Lynch syndroom, veroorzaakt door afwijkingen in vier genen in het DNA. Deze afwijkingen worden met gangbare analysetechnieken aangetoond. Onderzoeksleider Richarda de Voer van de afdeling Genetica van het Radboudumc vertelt: ‘Bij een kleine groep patiënten vinden we die DNA-afwijkingen echter niet, terwijl ze jong zijn en familieleden hebben met dezelfde vorm van kanker. Deze patiënten lijken dus wel Lynch syndroom te hebben, maar we konden de diagnose niet stellen. Dit noemen we Lynch-like syndroom.’

Achttien jaar gewacht op diagnose

Het Nijmeegse team gebruikte een nieuwe DNA-analysetechniek bij 32 patiënten met Lynch-like syndroom. Deze techniek analyseert het DNA veel nauwkeuriger. Het is de eerste keer dat dit wordt gebruikt om zeldzame erfelijke kanker op te sporen. ‘We onderzoeken hiermee lange stukken DNA, terwijl we vroeger alleen kleine fragmenten konden meten’, aldus de Voer. ‘Zo brengen we delen van het DNA in kaart die we eerder niet konden bekijken. Met deze techniek vonden we bij zes patiënten nieuwe afwijkingen in twee van de vier genen betrokken bij Lynch syndroom. Sommige patiënten wachtten al achttien jaar op een diagnose, die kunnen we ze nu geven. Ze hebben het Lynch syndroom.’ 

In aanmerking voor specifieke behandeling

Het stellen van de diagnose Lynch syndroom verbetert de zorg voor deze patiënten. Er zijn namelijk specifieke behandelingen die heel effectief zijn bij deze vorm van kanker, zoals immunotherapie. Patiënten met Lynch syndroom hebben ook een verhoogd risico op andere vormen van kanker, vooral baarmoederkanker bij vrouwen. De Voer: ‘Omdat we nu weten wat de patiënt heeft, controleren we ze veel vaker en gerichter.’ Verder kunnen artsen familieleden beter informeren over de risico’s en testen op deze nieuwe DNA-afwijkingen. Zo kunnen ze veel onzekerheid wegnemen en eventuele onnodige controles voorkomen. Of juist vaker controles aanbieden wanneer er wel een verhoogd risico is. De onderzoeker ziet een rooskleurige toekomst voor de nieuwe techniek, die breder toepasbaar is. ‘We gaan hiermee nog veel meer onverklaarde erfelijke kankers opsporen.’ 

Over de publicatie

Dit onderzoek is gepubliceerd in Gastroenterology: Noncoding Aberrations in Mismatch Repair Genes Underlie a Substantial Part of the Missing Heritability in Lynch Syndrome. I.B.A.W. Te Paske, A.R. Mensenkamp, K. Neveling, ERN-GENTURIS Lynch-Like Working Group, N. Hoogerbrugge, M.J.L. Ligtenberg, R.M. de Voer. DOI: 10.1053/j.gastro.2022.08.041.


Door Matthijs Kox, Senior Researcher IC Radboudumc

Zet al je navigatie-skills in en win een origineel ‘Blue Race Jacket’

Op zaterdag 19 november wordt een speciale rally georganiseerd die in het teken staat van onderzoek naar prostaatkanker. In november maken de bevlogen artsen en onderzoekers van het Radboudumc en CWZ in Nijmegen én het Catharina ziekenhuis in Eindhoven zich sterk voor onderzoek naar prostaatkanker. Ieder jaar staat een specifiek onderzoek centraal en dit jaar ligt de focus op het onderzoek ‘DNA als leidraad om snelle terugkeer te voorkomen’.

Hoe werkt het?

Wij ontvangen je graag om 13.00 uur in Nidum te Grave. Om 13.30 uur zal de eerste equipe starten. Vervolgens start iedere minuut een nieuwe equipe om een route te volgen over de mooiste wegen en langs schitterende locaties. Onderweg zijn punten te verdienen door opdrachten uit te voeren en vragen te beantwoorden.

Uitgangspunt is dat je enthousiast aan de start verschijnt met een bijzondere auto. In het kader van duurzaamheid zijn elektrische auto’s ook van harte welkom.

Een equipe bestaat uit 2 personen (bestuurder en navigator). Er wordt gereden met behulp van een app. Een smartphone is dus vereist. Ook deelnemers die geen ervaring hebben met rallyrijden kunnen de juiste route volgen. Zet al je navigatie skills in, pak je punten en win een origineel en exclusief ‘Blue Race Jacket’.

We zullen finishen bij Landgoed Brakkesteyn in Nijmegen. Daar staat een heerlijke winter BBQ op ons te wachten en zal er een veiling zijn met zéér bijzondere en exclusieve veilingitems. Er is mogelijkheid om je netwerk uit te breiden en er is een meet & greet mogelijk met verschillende specialisten op gebied van prostaatkanker.

Mogen we jou ontvangen? 
Je kunt deelnemen door je team aan te melden via onderstaande button. Kosten voor deelname zijn € 350,00 per equipe. 

Wij zien je graag aan de start van deze uitdagende rally op 19 november!

Team Prompt een snor

dr. Niven Mehra en dr. Michiel Sedelaar, Radboudumc Nijmegen
dr. Rik Somford, CWZ Nijmegen
dr. Erik Vrijhof, Catharina Ziekenhuis Eindhoven
drs. Marieke Kokkeler, Karin Derksen – Bens, Annemiek Melchers, Radboud ­Oncologie Fonds Nijmegen

Gerelateerd project

Vraag je ook aandacht voor onderzoek naar prostaatkanker?

Het is bijna november, en dat wil zeggen dat ‘Prompt-een-snor’-maand bijna aanbreekt. Artsen, onderzoekers en anderen die deze maand hun snor laten staan, vragen aandacht voor onderzoek naar prostaatkanker. Doe je mee? (En, kun je geen snor laten staan, dan kun je natuurlijk ook op een andere manier meedoen met deze actie.)

Dit jaar richt de Prompt-een-snor-actie zich op DNA-onderzoek. Met een uiterst gevoelige DNA-test bij 50 patiënten hopen artsen sporen van prostaatkanker vroeg te herkennen, zodat ze op tijd genezende operaties kunnen uitvoeren. Helaas blijkt dat bij ongeveer 50 procent van de hoog-risicopatiënten met gelokaliseerde prostaatkanker de ziekte snel terug kan keren met uitzaaiingen.
Radboudumc-oncoloog Niven Mehra: ‘Deze patiënten zijn op dat moment niet meer te genezen. We denken dat we met een betere patiënt selectie de meerwaarde kunnen aantonen van een aanvullende behandeling. Met deze gevoelige test denken we kort na de operatie bij sommige mannen kanker-specifieke afwijkingen aan te kunnen tonen. We willen weten of het waarnemen van de testuitslag dan ook samenhangt met de uiteindelijk terugkeer van ziekte. Dat zou dan kunnen leiden tot een aanvullende behandeling bij deze patiëntengroep.’

Hoe kun je meedoen?

Niven: ‘Elke patiënt die overlijdt aan prostaatkanker blijft er een teveel. De laatste jaren is er gelukkig onderzoek verricht die een betere behandeling en uitkomsten mogelijk maakt, maar vooruitgang is alleen mogelijk met aandacht voor deze ziekte. Daarom daag ik alle mannen uit hun snor één maand te laten staan, en samen actie te voeren voor ‘Prompt-een-snor’. Vorige jaren kreeg ik vooral veel positieve reacties. Dat gaf mij de gelegenheid om uitleg te geven over de achtergrond van mijn mooie volle snor.’

Wil je ook je snor laten staan en geld inzamelen voor onderzoek naar prostaatkanker? Of wil je op een andere manier in actie komen? Maak dan je eigen actie aan, via de website www.prompteensnor.nl.
Hier vind je ook aanvullende informatie.

Afscheren na het symposium

Op 30 november vindt er een symposium over prostaatkanker plaats om 14.00 uur in het auditorium van het Experience Center. Aan het eind vindt een gezamenlijk afscheermoment plaats. Alle snorrendragers worden uitgenodigd om dan gezamenlijk hun snor af te scheren.

Hier vind je de uitnodiging voor het symposium, inclusief de aanmeldlink.

In oktober vragen we aandacht voor borstkanker, de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Ongeveer 1 op de 7 vrouwen krijgt borstkanker gedurende haar leven. De overlevingskansen zijn de afgelopen decennia aanzienlijk gestegen. Toch stijgt het aantal diagnoses nog steeds. Dankzij wetenschappelijk onderzoek weten we gelukkig steeds meer over de ziekte. Wetenschappelijk onderzoek draagt bij aan nieuwe kennis op het gebied van (borstkanker)zorg.

Het Radboud Oncologie Fonds steunt onderzoek naar borstkanker in het Radboudumc. Hiermee willen we betere behandelingen ontwikkelen en betere manieren ontdekken om de ziekte op te sporen met daarbij een goede kwaliteit van leven tijdens en na de behandeling van borstkanker.

Kom jij ook in actie?
Kom ook in actie voor onderzoek naar borstkanker. Hiermee ondersteun je de artsen in het Radboudumc bij het zoeken naar een doorbraak in de opsporing en behandeling van borstkanker. Wil jij koekjes bakken, een fundraising ­diner organiseren óf op een andere ­manier bijdragen aan onderzoek naar borstkanker?
Maak dan hier je actie aan.

Gerelateerd project

‘Diagnostiek en behandeling:
de toekomst in beeld’

Vanwege grote interesse in het bijwonen van het symposium zijn er helaas geen plekken meer beschikbaar. Wilt u op de wachtlijst geplaatst worden, stuur dan een mail naar info@radboudoncologiefonds.nl met uw gegevens. Mocht er plaats vrijkomen dan nemen wij hierover contact met u op.


Woensdag 30 november a.s. zal het Symposium Prostaatkanker plaatsvinden in het Auditorium van het Radboudumc. De ontwikkelingen in de diagnostiek en behandeling van ­prostaatkanker staan gelukkig niet stil.

Na afloop van het symposium zal een gezamenlijk afscheermoment zijn waarbij alle snorren die in de maand november zijn gegroeid voor de actie ‘Prompt-een-snor’ door een professionele barber worden afgeschoren. Ook meedoen met deze actie? Maak jouw snorrenactie aan via www.prompteensnor.nl.

Programma

Welkom
Dr. Michiel SedelaarNieuwe inzichten in diagnostiek en precisie  behandeling van gelokaliseerd prostaatkanker
Dr. Robert-Jan SmeenkRadiotherapie bij prostaatkanker
Dr. Inge van Oort – Jose TheunissenBotgezondheid
Prof. Dr. James Nagarajah Dr. Harm WestdorpPSMA-radioligand therapie
Dr. Niven MehraNieuwe ontwikkelingen systeemtherapie
Pauze
Drs. Iris Kloots Moleculaire diagnostiek prostaatkanker
Dr. Jolique van IpenburgProstaatkanker in beeld
Drs. Peter Slootbeek Onderzoek in het Radboudumc
Drs. Marieke KokkelerPrompt een Snor 2022
Afsluiting met hapje en drankje

Aanmelden
Wilt u aanwezig zijn bij het Symposium dan kunt u zich aanmelden via onderstaande button. Een week voorafgaand aan het symposium ontvangt u nadere informatie van ons.

Eerste studie wereldwijd met Lutetium-PSMA in vroeg stadium van ziekte

7 september 2022

Een eiwit op het oppervlak van prostaatkankercellen is een aangrijpingspunt voor een eerdere en veiligere behandeling van prostaatkanker. Dat is een van de conclusies uit het proefschrift van Bastiaan Privé van het Radboudumc. Hij onderzocht de effectiviteit en toxiciteit van deze therapie, en de bruikbaarheid van dit eiwit bij de beeldvorming.

De prostaat is een orgaan dat zich bij mannen onder de blaas bevindt en een belangrijke rol speelt in de voortplanting. Prostaatkanker vormt de tweede oorzaak voor sterfte door kanker in de Westerse wereld bij mannen. In Nederland overlijden jaarlijks 2800 mannen aan de gevolgen van deze ziekte. De behandeling van prostaatkanker is momenteel gestoeld op het verwijderen of bestralen van de prostaat. Helaas komt bij veel patiënten daarna de kanker terug, waardoor zij afhankelijk zijn van immuun-, chemo- of hormoontherapie. Er zijn daarom nieuwe behandelopties nodig die de levensverwachting van mensen met prostaatkanker kunnen verbeteren.

Nieuwe therapie

Een van de aangrijpingspunten in de zoektocht naar een betere opsporing en behandeling van prostaatkanker is PSMA, een eiwit op het celoppervlak van prostaatkankercellen. Dat maakt het een geschikt doelwit voor nieuwe therapieën, zegt Bastiaan Privé, radiotherapeut-oncoloog in opleiding bij het Erasmus MC en postdoc bij de afdeling Beeldvorming van het Radboudumc. Tijdens zijn promotietraject deed hij onderzoek naar deze radioligand-therapie. ‘Daarvoor gebruiken we moleculen die binden aan PSMA en waaraan radioactieve deeltjes zijn gekoppeld. Zo kunnen we kankercellen erg gericht bestralen met weinig bijeffecten.’ 

Om het effect te testen van deze therapie, zette Privé samen met zijn collega’s een onderzoek op onder tien patiënten met vroege prostaatkanker. Deze studie is wereldwijd de eerste in dit stadium, wanneer mannen nog weinig klachten hebben. De behandeling met Lutetium-PSMA was effectief, waardoor patiënten een vervolgtherapie konden uitstellen. ‘Op grond van onze resultaten lijkt het middel bij minstens de helft van de patiënten met prostaatkanker in een vroeg stadium van de ziekte in staat om een zwaardere vervolgbehandeling uit te stellen’, vertelt Privé. ‘Bovendien is de therapie veilig en zorgt het niet voor ernstige bijwerkingen.’

De gunstige resultaten waren reden voor de onderzoekers om een groter onderzoek op te zetten naar de werkzaamheid van Lutetium-PSMA. In dit lopende onderzoek willen ze de effectiviteit van het middel meten bij een groep van 58 patiënten. ‘Deze studie moet meer bewijs leveren voor de werkzaamheid van deze nieuwe therapie’, zegt Privé. ‘Dat kan leiden tot een nieuwe behandeloptie, waarbij we patiënten in een vroegere fase van de ziekte heel gericht kunnen behandelen.’

PSMA-PET

Privé deed tijdens zijn promotietraject ook onderzoek naar de bruikbaarheid van PSMA bij de beeldvorming van prostaatkanker. In zijn onderzoek vergeleken hij en zijn collega’s deze PSMA-PET-scans met MRI-scans van de prostaat en de analyse van biopten, stukjes weefsel uit de tumor. 75 mensen met een verdenking van prostaatkanker kregen een PSMA-PET-scan én een MRI-scan van hun prostaat.

Uit voorlopige resultaten blijkt dat deze nieuwe methode prostaatkanker goed opspoort. ‘Veel radiologen hebben moeite met het lezen van een prostaat-MRI-scan’, legt Privé uit. ‘Artsen zijn met een combinatie van een PSMA-PET en een MRI-scan mogelijk beter in staat om te bepalen van welk stadium prostaatkanker er sprake is. Hierdoor kunnen we wellicht in de toekomst bij sommige patiënten een biopt voorkomen.’

Toekomst

PSMA opent nieuwe deuren op het gebied van therapie en diagnose van prostaatkanker, concludeert Privé. Zowel PSMA-PET als radioligand-therapie kunnen de kwaliteit van leven én de zorg verbeteren voor mensen met prostaatkanker. ‘We zullen ons in de toekomst meer gaan richten op de tumoren dan op behandelingen die invloed hebben op het hele lichaam’, zegt Privé. ‘Maar er is meer onderzoek nodig om deze therapie aan te kunnen bieden aan de juiste patiënten.’

Meer informatie over deze promotie

Promotie op 2 september om 10.30 uur van Bastiaan Privé. Titel proefschrift: PSMA Theranostics in prostate cancer. Het proefschrift is hier te vinden. (Co-)promotoren: prof. dr. J. Nagarajah, prof. dr. M. Gotthardt, prof. dr. S. Heskamp en dr. N. Mehra. De verdediging is te volgen via deze livestream.

De EpiCheck van het Radboudumc heeft op 14 juni de zilveren award (tweede prijs) gewonnen bij de Samen Voorop Awards van Coöperatie VGZ. De EpiCheck is een urinetest die een vervelend inwendig blaasonderzoek bij blaaskanker vervangt. Het initiatief wint een prijs van € 5.000 in de categorie Samen voorop in zinnige zorg. ‘Dankzij deze prijs is er meer bewustwording over blaaskanker, de nummer 6 meest voorkomende vorm van kanker bij Nederlandse mannen.’

Oncologisch uroloog Toine van der Heijden © Radboudumc

Patiënten met blaaskanker komen regelmatig naar het ziekenhuis voor controle. Hier krijgen zij een inwendig blaasonderzoek, dat vaak vervelend en pijnlijk voor ze is. In het Radboudumc wisselen we dit inwendige onderzoek af met het gebruik van de EpiCheck, een veel vriendelijkere vorm van controle. Dit is een initiatief van oncologisch uroloog Toine van der Heijden, binnen het programma Betaalbaar Beter van het Radboudumc.

Voordelen

Met de EpiCheck worden veranderingen in het DNA die passen bij blaaskanker opgespoord in uitgeplaste cellen. Hiervoor stuurt de patiënt een kleine hoeveelheid urine per post naar het laboratorium (van Sanquin in Amsterdam, red.). Na analyse wordt de patiënt gebeld over de uitslag.

‘Het inwendige onderzoek bij blaaskanker is verouderd’, vindt van der Heijden. ‘Het gebruik van de EpiCheck en andere urinemarkertesten biedt vele voordelen. De voorspellende waarde is heel hoog. Als de uitslag van de EpiCheck negatief is, dan is de kans dat patiënt vrij is van ziekte 99% bij hooggradige (de meest kwaadaardige) blaastumoren en 92% bij laaggradige tumoren. Deze percentages zijn hoger dan bij het inwendige blaasonderzoek. 

Daarnaast zijn er de voordelen voor de patiënt: geen pijnlijk en/of vervelend blaasonderzoek en je hoeft niet naar het ziekenhuis. Daarnaast loop je als patiënt ook geen kans op een urineweginfectie door het blaasonderzoek. Tot slot is deze manier van blaaskankerdiagnostiek goedkoper en kost deze minder tijd.’

Urinetest voor de controle na blaaskanker. © Radboudumc / Toine van der Heijden

Aanvraag ZonMw-subsidie

Het Radboudumc wil deelnemen aan groot onderzoek naar het gebruik van de EpiCheck en andere urinemarkertesten in het opsporen van blaaskanker. Van der Heijden: ‘We zijn momenteel bezig met de aanvraag van een ZonMw-subsidie, waarbij het Radboudumc en enkele andere umc’s in Nederland dit onderzoek gezamenlijk willen opzetten.’

Mooie eer

‘De prijs is een hele mooie eer’, vertelt Toine. ‘Het geld stoppen we in het onderzoek dat we doen naar het verbeteren van de diagnostiek bij blaaskanker. Het is de nummer 6 meest voorkomende kanker bij mannen in Nederland, terwijl er relatief weinig aandacht voor is in bijvoorbeeld de media. Dankzij deze prijs vergroten we de bewustwording voor blaaskanker, dus dat is een mooie bijvangst.’

Op de site van VGZ vind je meer over de Samen Voorop Awards en een filmpje waarin een patiënt vertelt over zijn ervaringen met de EpiCheck.

Kanker is een complexe ziekte die lang niet altijd makkelijk te genezen is. Gelukkig is de overlevingskans van mensen met kanker de laatste decennia wél toegenomen. In 2021 waren 2 van de 3 mensen vijf jaar na de diagnose kanker nog in leven. Dat aantal is vooral toegenomen door snellere en nauwkeuriger diagnoses en betere behandelingen. Ook de kwaliteit van leven van mensen met kanker of die kanker hebben gehad is aanzienlijk verbeterd. Sommige mensen genezen, andere mensen leven met kanker zonder veel klachten. Steeds vaker overlijden mensen mét kanker in plaats van áán kanker. We vroegen hoogleraar Kanker­epidemiologie Bart Kiemeney naar de mijlpalen in 100 jaar onderzoek naar kanker én de toekomstperspectieven op dit gebied.

Kanker voorkomen

Hoe eerder kanker wordt ontdekt, hoe beter de ziekte kan worden behandeld. Door mensen op tijd te screenen kunnen we erger voorkomen. Bevolkingsonderzoek maakt het mogelijk om ziektes in een vroeg stadium te ontdekken, waardoor vroeg met een behandeling kan worden gestart. Bart: “Sinds de jaren 70 is er gestart met het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker wat in de jaren 80 is uitgebreid naar borstkanker en recent naar darmkanker. Het bevolkingsonderzoek is één van de belangrijke mijlpalen in de afgelopen decennia. Bij darmkanker en baarmoederhalskanker kun je ook echt kanker voorkomen doordat je ook screent op goedaardige afwijkingen die uiteindelijk wel kwaadaardig kunnen worden. Die kun je vervolgens weghalen waardoor je het ontwikkelen van deze vorm van kanker ook daadwerkelijk kan stoppen.”

Impactvolle veranderingen

Als we verder teruggaan in de tijd is het ontdekken van risicofactoren ook belangrijk geweest. Bart: “Sinds in de jaren vijftig van de vorige eeuw bekend werd dat roken een risicofactor is voor kanker, is met behulp van publiekscampagnes en andere maatregelen zoals hogere accijns op sigaretten en een ontmoedigingsbeleid ervoor gezorgd dat het aantal rokers drastisch is verlaagd. Nog niet genoeg, maar je ziet wel dat minder roken al een enorm positief effect heeft gehad op het aantal kanker­diagnoses.” Nog steeds overlijden in Nederland elk jaar ongeveer 30.000 mensen aan de gevolgen van roken. Niet alleen roken maar ook bijvoorbeeld onbeschermd zonnen, ongezonde voeding, onvoldoende beweging, overgewicht en het drinken van alcohol zijn ontdekt als belangrijke oorzaken van kanker. Bart: “Gewoon domme pech en een bepaalde aanleg speelt altijd een rol bij het krijgen van kanker. Maar als we mensen kunnen attenderen dat desondanks zelf invloed kunnen uitoefenen op hun risico op kanker kan dit grote effecten hebben. We weten overigens dat een gezonde leefstijl ook voor mensen die al kanker hebben, of hebben gehad, zeer belangrijk is.”

Facts and figures

Sinds 1989 wordt elke patient met kanker geregistreerd in de Nederlandse Kankerregistratie (NKR) van Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL). Bart: “Die registratie is ontzettend belangrijk voor het onderzoek naar kanker. Door deze cijfers kun je goed controleren wat het effect is van nieuwe behandelingen in de dagelijkse praktijk. Nieuwe behandelingen worden altijd op een relatief kleine geselecteerde groep patiënten getest in een experimentele situatie. Door de NKR zien we dat die effecten ook in de dagelijkse praktijk worden gezien. Het levert een schat aan wetenschappelijk onderbouwde kennis en inzichten op die direct waardevol zijn voor de praktijk.” Daarnaast is de centralisatie van de zorg belangrijk. Bart: “­Oncologen, radiologen en chirurgen hebben met elkaar afgesproken hoeveel ­patiënten je van elk type kanker minimaal per jaar moet zien om nog een bepaalde behandeling bij dat type te mogen uitvoeren. De zogenoemde SONCOS-normen. Door die afspraken over centralisatie kan sneller en meer ervaring worden opgebouwd waardoor de prognose van die patienten verbetert. Bij ­sommige vormen van kanker is hiermee grote ­vooruitgang geboekt.”

‘De hoop is wél dat de kankervormen die nu nog een slechte ­prognose hebben een chronische ­ziekte ­kunnen worden.
Of nog beter, een goed te behandelen acute ­ziekte.’

Prof. dr. Bart Kiemeney – Foto: Radboudumc

Gerichter behandelen

Een belangrijke stap voorwaarts in de behandeling van kanker is ook het steeds gerichter kunnen bestralen van ­tumoren door bijvoorbeeld protonentherapie en MRI-gestuurde bestraling. Bart: “Het ­Radboudumc beschikt sinds oktober 2020 over de MR-Linac. Deze hypermoderne machine combineert de functies van een MRI-scanner en een bestralingsapparaat. De bestraling op de gezonde weefsels om de tumor heen wordt daarmee minder terwijl je een hogere dosis kunt geven op de tumor zelf. De kans op bijwerkingen wordt daarmee lager en de kans op genezing hoger.”

Waar liggen kansen?

Dankzij wetenschappelijk onderzoek weten we dat elke kanker anders is en iedere tumor zijn eigen DNA-afwijkingen kent. Hierdoor is het effect van een behandeling niet voor iedereen hetzelfde. Door naar onderliggende genetische defecten te kijken, wordt kan steeds vaker een therapie voorgeschreven worden die een hoge kans heeft op succes. Een meer persoonsgerichte behandeling dus. Bart: “Ik verwacht dat het aantal middelen dat gericht is op specifieke afwijkingen in de tumor de komende jaren een boost zal krijgen. Met als gevolg dat gepersonaliseerde therapie enorm uitgebreid zal worden. Dit wordt nu vooral gebruikt bij patiënten in het laatste stadium van de ziekte waarbij al uitzaaiingen zijn. Maar ik verwacht dat dat ook steeds vaker zal gaan gebeuren in een vroeger stadium van de ziekte. Dat zou er ook toe kunnen leiden dat straks minder operaties of bestralingen nodig zijn.”


Het aantal middelen dat ­gericht is op specifieke
afwijkingen in de tumor zal een boost krijgen



Een andere kans ligt bij immuuntherapie. Bart: “Met immuuntherapie willen we ervoor zorgen dat het eigen immuunsysteem de kankercellen aanvalt. Dat kan met medicatie die erop gericht is om specifieke mechanismen van het immuunsysteem een oppepper te geven. Daarnaast kunnen in sommige situaties cellen worden afgenomen van de patiënt en worden bekeken op hun afwijkingen. Daar worden gericht antistoffen tegen gemaakt en die worden vervolgens weer teruggegeven aan de patiënt. Het is hoopgevend maar nog niet toepasbaar op elke kankersoort. Er is nog veel onderzoek nodig op het gebied van immuun­therapie maar na decennia van tegenvallende resultaten is de vooruitgang die de laatste 10 jaar al is geboekt ronduit spectaculair.”

Komen we ooit van kanker af?

“Nee, nooit” zegt Bart resoluut. “Hoewel kanker natuurlijk ook op heel jonge leeftijd voorkomt moet je het toch zien als een verouderingsziekte. Door het delen van cellen krijg je altijd mutaties. Normaal gesproken worden die mutaties weggewerkt door allerlei reparatiemechanismen binnen je lichaam. Maar die gaan met het stijgen van de leeftijd ook slijtage vertonen. De evolutie heeft ervoor gezorgd dat die beschermingsmechanismen goed werken tot een jaar of 40 of 50. Maar daarna niet meer zo goed. Je stapelt dus mutaties op in je cellen en als je pech hebt kan een bepaalde combinatie van die mutaties ergens in je lichaam tot kanker leiden. Je zult dus nooit alle kanker kunnen voorkomen. Maar de hoop is wél dat de kankervormen die nu nog een slechte prognose hebben een chronische ziekte kunnen worden. Of nog beter, een goed te behandelen acute ziekte.”


Wil jij ook dat het perspectief voor mensen met kanker in de toekomst verder verbetert?

Door ­structureel te ­steunen help je het Radboud ­Oncologie Fonds en daarmee ­innovatief onderzoek tegen kanker in het Radboudumc!

Meer informatie over structureel doneren is hier te vinden.

Liever eenmalig een donatie doen? Dat kan ook. Via ons rekening­nummer NL34RABO 033 0000 039 o.v.v. 307552220010 t.n.v. ­Stichting ­Radboud Fonds inzake Radboud Oncologie Fonds.

Beantwoord door dermatoloog Satish Lubeek

Door Pauline Dekhuizen, Wetenschap- en persvoorlichter Radboudumc | 17 mei 2022

Met deze zomerse dagen is goede bescherming tegen de zon van groot belang. Goede bescherming tegen de zon bestaat uit verschillende maatregelen, en juist over één van deze maatregelen is op sociale media discussie ontstaan: zonnebrandcrème. Dermatoloog Satish Lubeek legt uit waarom zonnebrandcrème van groot belang is en waar je op moet letten. 

Waarom is het belangrijk om je te beschermen tegen de zon?

‘Zonlicht heeft zowel goede als slechte eigenschappen. Positieve eigenschappen zijn dat veel mensen zich prettiger voelen door zonlicht en het ons lichaam helpt om vitamine D aan te maken. Voor deze positieve effecten is een kleine hoeveelheid blootstelling aan zonlicht voldoende. Dagelijks een kwartiertje met gezicht en handen in het daglicht, of het nu zonnig of bewolkt is, is voldoende voor genoeg vitamine D.’

‘Maar de zon heeft ook slechte eigenschappen. Ultraviolette straling in zonlicht veroorzaakt schade aan onze huidcellen. Verbranding door de zon (roodheid, gevoeligheid en soms blaren) is hier het bekendste voorbeeld van. Maar ook zonder te verbranden, veroorzaakt ultraviolet licht schade aan de huid. Deze schade is niet meteen zichtbaar, maar stapelt zich gedurende het leven op in de huid. Hoe erg die schade is, hangt af van hoe lang de huid is blootgesteld aan zonlicht. Ook maakt het uit hoe vatbaar de huid is voor zonschade. Mensen met een licht huidtype lopen extra snel schade op door de zon.’

Wat voor consequenties heeft lange blootstelling aan de zon?

‘Schade aan de huidcellen door zonlicht, zorgt onder meer voor versnelde huidveroudering, zoals rimpels en verkleuringen. Ook is het de belangrijkste oorzaak van huidkanker. Op dit moment krijgt één op de vijf mensen in Nederland minimaal één keer in diens leven huidkanker. En dit aantal neemt snel toe.’

Wil je meer weten over huidkanker en hoe je dit kan herkennen? Kijk dan hier voor meer informatie.

Hoe kan je je beschermen tegen de zon?

‘Door verantwoord met de zon om te gaan, kunnen we de hoeveelheid schade aan de huid door de zon beperken en gevolgen voorkomen. Dit kan door de volgende adviezen. Vermijd zonnebaden en het gebruik van de zonnebank. Draag beschermende kleding, zoals lange mouwen. Vergeet je hoofd niet: draag een pet of hoed, zeker op en bij het water. Mijd de zon tijdens de heetste uren van de dag, tussen 11 en 3 uur. Daarbij is het smeren van zonnebrandcrème heel belangrijk.’

Waar moet je op letten bij het smeren van zonnebrandcrème? 

‘Kies een zonnebrandcrème met een goede beschermingsfactor. Deze staat op de verpakking aangegeven met de afkorting SPF (Solar Protection Factor), gevolgd door een cijfer. De SPF is de maat die aangeeft hoeveel vertraging de crème geeft op verbranding. Als je normaal na tien minuten verbrandt, dan zou je met factor 30 pas na 10×30 (300) minuten verbranden. Breng de crème hiervoor wel voldoende dik aan.’

‘Maar de meeste mensen smeren te dun, waardoor de mate van bescherming afneemt. Voor het voldoende dik insmeren van een volwassen huid zijn zeven theelepels nodig: één voor gezicht en hals, twee voor armen en schouders, twee voor borst, buik en rug, twee voor benen en voeten. Vergeet oren en lippen niet. Smeer je elke twee uur opnieuw in.’

‘Er zijn twee soorten ultraviolette straling die huidschade veroorzaken: UV-A en UV-B. Kies daarom voor een zonnebrandcrème die tegen beide bescherming biedt. In de Europese Unie mogen alleen zonnebrandcrèmes worden verkocht die beschermen tegen beide.’

‘Let tot slot op de houdbaarheidsdatum van de crème. Na verloop van tijd verliezen zonnebrandcrèmes doorgaans hun beschermende vermogens, meestal na twaalf maanden. Schaf dus op tijd nieuwe zonnebrandcrème aan. De prijs maakt hierbij niet uit. Het goedkoopste huismerk beschermt doorgaans net zo goed als de duurste variant in de winkel.’

Wat kan je zeggen over de aandacht die er nu in de (sociale) media is over de veiligheid van zonnebrandcrèmes?

‘Er is inderdaad veel aandacht in de media en op sociale media voor dit onderwerp. Zonnebrandcrèmes worden in de Europese Unie aan strenge veiligheidseisen en regels onderworpen, gebaseerd op de nieuwste wetenschappelijke inzichten. Hormoon-verstorende stoffen mogen volgens de Europese wetgeving niet of slechts in beperkte mate worden toegepast in cosmetica. Het gaat dan om zulke kleine hoeveelheden dat de schadelijke gevolgen verwaarloosbaar zijn.’

‘Ook de claim dat er in zonnebrandcrèmes kankerverwekkende stoffen zitten, gaat niet op. Er is hier uitgebreid onderzoek naar gedaan. Als je zonnebrandcrème gebruikt zoals op de verpakking staat, zijn er geen aanwijzingen dat dit een verhoogd risico geeft op kanker. Waar wél overtuigend wetenschappelijk bewijs voor bestaat, is dat zonlicht huidkanker veroorzaakt. Dus ik roep iedereen op: bescherm je goed tegen de zon, zéker ook met zonnebrandcrème.’


© Copyright 2018 - 2022 Radboud Oncologiefonds - Alle rechten voorbehouden | Webdesign & Realisatie door Twin Digital